Όταν οι θεραπευτές πληγώνονται – και θεραπεύουν

«Μην πλησιάζεις τον πληγωμένο θεραπευτή περιμένοντας τελειότητα. Πλησίασέ τον περιμένοντας αλήθεια».
Κατερίνα Φασέγγα

(Ένα κείμενο για εκείνον που θεραπεύει- ενώ ακόμα θεραπεύεται. Για τον πληγωμένο θεραπευτή).

«Ο πληγωμένος θεραπευτής είναι εκείνος που έμαθε να κρατά πληγές χωρίς να τις κρύβει και χωρίς να τις χρησιμοποιεί. Είναι εκείνος που, όπως έγραψε ο Victor Frankl, «γνωρίζει πως ανάμεσα στο ερέθισμα και στην απόκριση υπάρχει ένας χώρος- και σε αυτόν τον χώρο βρίσκεται η ελευθερία μας» .Aυτόν τον χώρο, ο πληγωμένος θεραπευτής, τον έχει δουλέψει. Τον έχει κατοικήσει. Έχει σιωπήσει εκεί μέσα. Υπήρξε για πολλά χρόνια θεραπευόμενος ο ίδιος. Χρόνια ολόκληρα ξαπλωμένος σε ένα αναπαυτικό σκούρο κόκκινο ντιβάνι ή καθισμένος σε έναν γωνιακό μπλε καναπέ με μπράτσο, ενίοτε και σε μια άβολη καρέκλα… Θυμωμένος, εξαντλημένος, θλιμμένος, απογοητευμένος, πολλές φορές με δάκρυα στα μάτια και απόγνωση στο βλέμμα, έδινε επίμονες μάχες με τα φαντάσματά του, αναλύοντας, εξηγώντας, όχι για να «σκοτώσει» κάποιον ή κάτι αλλά για να καταφέρει κάποτε να αφήσει όλες τις πανοπλίες του κάτω. Ο πληγωμένος θεραπευτής δεν χρειάζεται να είναι άθικτος για να θεραπεύσει. Οι παλιές του πληγές είναι εκείνες που του επιτρέπουν να γονατίζει με σεβασμό και ταπεινότητα στο βίωμα του άλλου. Όχι από οίκτο, αλλά από σύνδεση. Όχι με τη βεβαιότητα της λύσης, αλλά με τη σιωπή της κατανόησης.  Και αυτό είναι μια μεγάλη αλήθεια που ο Irvin Yalom υποστήριξε, πρώτος και καλύτερος: «Μόνο ο πληγωμένος θεραπευτής μπορεί πραγματικά να θεραπεύσει.»  Γιατί η πραγματική θεραπεία δεν είναι τεχνική. Είναι σχέση. Είναι επαφή. Είναι αυτό το ανεπαίσθητο «είμαι εδώ μαζί σου, και ξέρω πώς είναι το σκοτάδι».

Πολλοί από τους πιο σημαντικούς ψυχοθεραπευτές της ιστορίας δεν ξεκίνησαν το ταξίδι τους από μια θέση "τελειότητας", αλλά από μια βαθιά προσωπική αναζήτηση για νόημα, για ανακούφιση, για λύτρωση.

• Ο Carl Jung πάλευε με σκοτεινές σκέψεις και εσωτερικές συγκρούσεις.
• Η Virginia Satir κουβαλούσε το βάρος μιας σκληρής παιδικής ηλικίας.
• Ο Irvin Yalom μιλούσε ανοιχτά για τους φόβους του απέναντι στη φθορά και το θάνατο.
• Ο Carl Rogers αντιμετώπιζε κρίσεις ταυτότητας και υπαρξιακές αγωνίες.

Κανείς τους δεν ήταν "άθικτος".
Αντιθέτως. Το τραύμα τους έγινε γέφυρα — προς τον άλλον άνθρωπο. Και κάπου εκεί γεννιέται και η θεραπευτική σχέση. Όχι από την «τελειότητα», αλλά από τη συνάντηση δύο ψυχών.

Carl Jung (1875–1961): Ο οραματιστής που βυθίστηκε στη σκιά του

Ο Jung πέρασε μια έντονη κρίση ταυτότητας μετά τη ρήξη του με τον Freud. Από το 1913 μέχρι περίπου το 1917, μπήκε σε μια περίοδο εσωτερικής κατάρρευσης και απομόνωσης, την οποία ο ίδιος αποκαλούσε «αντιμέτωπη με το ασυνείδητο». Έβλεπε οράματα, κρατούσε σημειώσεις και ζωγράφιζε – όλα αυτά κατεγράφησαν στο "Κόκκινο Βιβλίο".
Αυτή η «κάθοδος» δεν τον κατέστρεψε. Αντίθετα, τον μεταμόρφωσε. Από εκεί γεννήθηκε η έννοια του Σκιασμένου Εαυτού, των αρχέτυπων, του individuation – της διαδικασίας να γίνεσαι ολόκληρος.
Ο Jung δεν θεράπευσε τους άλλους επειδή τα είχε «λύσει» όλα. Θεράπευσε επειδή είχε τολμήσει να χαθεί μέσα του.

Virginia Satir (1916–1988): Η θεραπεύτρια της οικογένειας που γεννήθηκε σε σιωπή

Η Satir μεγάλωσε σε μια φτωχή, αυστηρή οικογένεια με πέντε αδέρφια. Οι γονείς της δεν μιλούσαν ποτέ για συναισθήματα. Ως παιδί, έπαιζε «ντετέκτιβ» προσπαθώντας να καταλάβει γιατί οι άνθρωποι δεν επικοινωνούν.
Αργότερα, έγινε η «μητέρα» της οικογενειακής θεραπείας. Πίστευε βαθιά πως η θεραπεία ξεκινά όταν το κάθε μέλος μιας οικογένειας νιώσει ότι ακούγεται.
Το προσωπικό της τραύμα –η συναισθηματική απομόνωση στην παιδική ηλικία– έγινε η αφετηρία για να αφιερώσει τη ζωή της στη συναισθηματική σύνδεση.

Irvin Yalom (1931–): Ο υπαρξιστής με τον τρόμο του θανάτου

Ο Yalom μεγάλωσε σε ένα δύσκολο περιβάλλον: φτωχική γειτονιά στην Ουάσινγκτον, γονείς μετανάστες, περιορισμένη συναισθηματική υποστήριξη.
Από μικρός ανέπτυξε έντονο φόβο για τον θάνατο, τον οποίο μετέτρεψε σε κεντρικό άξονα του έργου του. Στο βιβλίο του «Staring at the Sun», γράφει: «Η επίγνωση του θανάτου μπορεί να είναι η πιο ισχυρή κινητήρια δύναμη για αυθεντική ζωή».
Ο Yalom δεν «ξεπέρασε» τον φόβο του θανάτου. Έμαθε να στέκεται δίπλα του – και να προσφέρει συνοδεία σε άλλους που φοβούνται, ακριβώς επειδή ξέρει πώς είναι.

Carl Rogers (1902–1987): Ο ευαίσθητος αναζητητής

Ο Rogers μεγάλωσε σε ένα αυστηρό, θρησκευόμενο περιβάλλον, με έντονη πίεση για συμμόρφωση και «ορθότητα». Ανέπτυξε εσωτερικές συγκρούσεις, τις οποίες περιγράφει ως παγίδες ανάμεσα στο «πρέπει» και στο «είμαι». Αυτές οι συγκρούσεις διαμόρφωσαν την πιο ριζοσπαστική του πεποίθηση: ότι ο άνθρωπος ανθίζει όταν γίνεται αποδεκτός χωρίς όρους.
Η ανεξίθρησκη αποδοχή, η ενσυναίσθηση και η γνησιότητα (congruence) έγιναν τα θεμέλια της προσέγγισής του – όχι γιατί ήταν θεωρητικά όμορφα, αλλά γιατί τα είχε βαθιά ανάγκη ο ίδιος.

Viktor Frankl (1905–1997): Ο ψυχίατρος του Άουσβιτς

Ο Frankl ήταν ήδη διακεκριμένος ψυχίατρος στη Βιέννη όταν εκτοπίστηκε, μαζί με τη σύζυγό του, τους γονείς και τον αδερφό του, στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Όλοι πέθαναν – εκτός από εκείνον. Στο Άουσβιτς, ο Frankl δεν έπαψε να είναι γιατρός. Παρατηρούσε τους συγκρατούμενούς του, αλλά και τον εαυτό του. Ήθελε να καταλάβει: «Τι κρατά έναν άνθρωπο ζωντανό όταν όλα χάνονται;» Η απάντησή του ήταν απλή αλλά βαθιά: «Εκείνος που έχει ένα “γιατί” μπορεί να αντέξει σχεδόν οποιοδήποτε “πώς”». Από τη φρίκη των στρατοπέδων γεννήθηκε η Λογοθεραπεία (Logotherapy) – μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση που εστιάζει στην αναζήτηση νοήματος. Ο Frankl δεν αρνήθηκε τον πόνο. Δεν προσπάθησε να τον «θεραπεύσει». Αντιθέτως, πίστευε πως ο άνθρωπος μπορεί να επιλέξει τη στάση του απέναντι στον πόνο – και μέσα από αυτή την επιλογή να διασώσει την ελευθερία του. Το τραύμα του δεν έγινε βιογραφική λεπτομέρεια. Έγινε θεμέλιο ενός ολόκληρου φιλοσοφικού και θεραπευτικού συστήματος, το οποίο εξακολουθεί να εμπνέει και να βοηθά ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.

Η πληγή ως πηγή – όχι ως ντροπή

Δεν είναι σύμπτωση που πολλοί θεραπευτές υπήρξαν πρώτα αναζητητές. Η πληγή τους δεν αποτέλεσε αδυναμία. Ήταν οδηγός.
Η ειλικρίνεια με τον εαυτό τους, η ταπεινότητα, η προσωπική εργασία που έκαναν μες στον χρόνο, τους κατέστησαν ικανούς να κάθονται δίπλα σε άλλους ανθρώπους με πόνο – χωρίς να χρειάζονται «λύσεις» ή ρόλους.

Εμπνευσμένο από:

1. Viktor E. Frankl, Man’s Search for Meaning, Beacon Press
2. Carl Jung, The Red Book, W.W. Norton & Company
3. Virginia Satir, The New Peoplemaking, Science and Behavior Books
4. Irvin D. Yalom, Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death, Jossey-Bass
5. Carl Rogers, On Becoming a Person, Houghton Mifflin
6. D. Kottler, On Being a Therapist, Oxford University Press
7. M. Baldwin (ed.), The Use of Self in Therapy, Routledge
8. Jeffrey A. Kottler, The Mummy at the Dining Room Table, Jossey-Bass
9. Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ – Αναμνήσεις, Όνειρα, Σκέψεις (Εκδ. Καστανιώτη)
10. Ίρβιν Γιάλομ – Το Δώρο της Θεραπείας (Εκδ. Διόπτρα)
11. Βίκτορ Ε. Φρανκλ – Άνθρωπος στην Αναζήτηση του Νοήματος (Εκδ. Ενάλιος)
12. Ενρί Νουβέν – Ο Πληγωμένος Θεραπευτής (Εκδ. Άθως)
13. Θωμάς Μουρ – Φροντίδα της Ψυχής (Εκδ. Νεφέλη)